ذبيح الله صفا
1618
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
دانشمندان و مؤلفان بزرگ در قلمرو دولت عثمانيان و از رجال معروف آن دولت در نيمهء اول سدهء دهم هجرى بوده است . اصلش از خاندانى معروف در « ادرنه » بود و خاندانش چندبار در جنگهاى عثمانيان با ترسايان شركت داشتند و خود او نيز در آغاز پيشهء سپاهى داشت و بعد آن شغل را فرونهاد و در خدمت دانشمندان بزرگ عهد به تحصيل دانشهاى متداول زمان پرداخت و پس از آن مدتى در شهر ادرنه و چندگاهى در شهر اسكوب تدريس مىكرد و در عهد سلطان سليم اول ( 918 - 926 ه ) قاضى عسكر آناطولى شد و با همين سمت در لشكركشى بمصر همراه سلطان سليم بود و در بازگشت ازين سفر از سال 931 مرتبهء شيخ الاسلامى داشت تا بسال 940 درگذشت و پيكرش را در بيرون دروازهء ادرنه در خانقاه شاگردش محمود چلبى ( كه بعدها قاضى مصر شد ) به خاك سپردند . كمال پاشازاده در عهد خود بسيار محترم بود و او را مفتى الثقلين خطاب مىكردند . بجز تركى پارسى و تازى مىدانست و ازو اثرهاى متعدد بهر سه زبان بازماند . فهرست مشروح اثرهاى او را اسماعيل پاشا در هدية العارفين ( ج 1 ، س 141 - 142 ) آورده و پيش ازين [ در همين جلد ص 392 ] دربارهء كتابش بنام دقايق الحقايق كه در شرح لغتهاى دشوار فارسى است اشارهيى داشتيم . كتابهاى ديگرى هم ازو مىتواند مورد توجه پارسىگويان باشد مانند رساله در لغت فرس - محيط اللغه در ترجمهء لغات به فارسى - مزية اللسان الفارسى على سائر الالسنة ما خلا العربية ، و اينك كتاب مشهور او بنام نگارستان در اينجا مطرح است كه غير از نگارستان معين جوينى و نيز جز نگارستان قاضى احمد غفاريست و اين يكى نگارستانى است كه بتقليد از گلستان سعدى و بهارستان
--> - * فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء ملى پاريس ، بلوشه ، ج 4 ص 57 - 58 . * تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى ، سعيد نفيسى ، ص 810 - 811 . * همين كتاب ، ج 3 ص 254 و همين جلد ، ص 392 .